Skip to content
स्टीव्हिया ही जवळजवळ सोळाव्या शतकापासून गोड पेये आणि चहामध्ये वापरली जाणारी एक अति गोड चवीची वनस्पती आहे. स्टीव्हिया ही क्रायसॅन्थेमम कुटुंबातील एक सदस्य आहे, जो अॅस्टेरेसी कुटुंबाचा एक उपसमूह आहे, ज्याला रॅगवीड कुटुंब देखील म्हणतात, आणि त्याचे वैज्ञानिक नाव स्टीव्हिया रेबाउडियाना आहे. त्यातील मुख्य सक्रिय संयुग स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइड आहे. दुकानांमध्ये सामान्यतः आढळणाऱ्या उत्पादनांमध्ये शुद्ध संपूर्ण स्टीव्हिया पान नसते तर एक अत्यंत परिष्कृत अर्क असतो. हे अर्क सहसा प्रामुख्याने स्टीव्हिओसाइड आणि रीबाउडिओसाइड-ए (रेब-ए) असतात. ते उष्णता स्थिर, पीएच-स्थिर आणि आंबायला न लावणारे असतात.
ग्लायकोसाइड्सपासून स्टीव्हियामध्ये शरीराचे चयापचय होत नसल्यामुळे, या उत्पादनांमध्ये जवळजवळ शून्य कॅलरीज असतात, जे कृत्रिम गोड पदार्थांसारखे असतात. काही अर्कांना लिकोरिससारखी किंवा कडू चव असते. स्टीव्हियाची चव साखरेपेक्षा जास्त काळ टिकते आणि साखरेपेक्षा हळू सुरू होते.
स्टीव्हियाचा इतिहास:
दक्षिण अमेरिकेतील ग्वाराणी लोक पंधराशे वर्षांहून अधिक काळापासून या वनस्पतीचा वापर करत आहेत. ते त्याला का'आ हे'ê ("गोड औषधी वनस्पती") म्हणतात. ब्राझील, पॅराग्वे आणि अर्जेंटिना सारख्या देशांमध्ये चहा, औषध किंवा गोड पदार्थांसाठी साखरेच्या स्वरूपात या पानांचा पारंपारिक वापर शेकडो वर्षांपासून चालू आहे.
१९०० च्या दशकात, युनायटेड स्टेट्स फूड अँड ड्रग अॅडमिनिस्ट्रेशन (FDA) स्टीव्हियाला सुरक्षित म्हणून मान्यता देण्यास सहमत नव्हते. म्हणून, या वनस्पतीच्या सर्व वापरांवर बंदी घालण्यात आली. १९९४ च्या डायटरी सप्लिमेंट हेल्थ अँड एज्युकेशन अॅक्टनंतर, FDA ने आपला दृष्टिकोन सुधारित केला आणि स्टीव्हियाच्या सेवेला केवळ आहारातील पूरक आहारांपुरती मर्यादित परवानगी दिली आणि तरीही अन्न पूरक म्हणून नाही.
१९९९ मध्ये, युरोपियन कमिशनने पुढील संशोधन होईपर्यंत अन्न उत्पादनांमध्ये स्टीव्हियाचा वापर करण्यास बंदी घातली. डिसेंबर २००८ पर्यंतच एफडीएने रेबॉडिओसाइड-ए च्या डेरिव्हेटिव्ह्ज ट्रुव्हिया आणि प्युअरव्हिया यांना GRAS दर्जासाठी ना हरकत दिली, जे अद्याप शुद्ध स्टीव्हिया नसले तरी ते अत्यंत शुद्ध केलेले अर्क आहेत. येणाऱ्या काळात अजूनही अनेक अडथळे होते, परंतु २०१७ पर्यंत, उच्च-शुद्धता असलेले स्टीव्हिया ग्लायकोसाइड पूर्णपणे सुरक्षित असल्याचे ज्ञात आहे आणि ते युनायटेड स्टेट्समध्ये विकल्या जाणाऱ्या अन्न उत्पादनांमध्ये घटक म्हणून वापरले जाऊ शकतात.
स्टीव्हियाचे आरोग्य फायदे:
आजपर्यंत, स्टीव्हिया बद्दलचे अनेक संशोधन अनिर्णीत आहेत. या गोड पदार्थाचा एखाद्या व्यक्तीच्या आरोग्यावर होणारा परिणाम आपण किती प्रमाणात सेवन करतो आणि दिवसाच्या कोणत्या वेळी ते सेवन करतो यावर देखील अवलंबून असतो. तरीही, नमूद केलेले काही स्पष्ट फायदे देखील वादातीत नाहीत.
- मधुमेह - मधुमेह असलेल्या लोकांमध्ये स्टीव्हिया रक्तातील साखरेवर कसा परिणाम करते यावर संशोधन विसंगत असले तरी, हे सत्य आहे की स्टीव्हिया स्वीटनर्समुळे रक्तातील ग्लुकोज, कॅलरीज किंवा कार्बोहायड्रेट्समध्ये कोणतीही वाढ होत नाही. ही वनस्पती मधुमेह असलेल्या लोकांना अधिक व्यापक प्रमाणात अन्न खाण्यास मदत करते आणि त्याचबरोबर निरोगी जेवणाच्या योजनेचे पालन करते. रक्तातील ग्लुकोजची पातळी ग्लुकोज नावाच्या हार्मोनद्वारे नियंत्रित केली जाते. मधुमेह असलेल्या लोकांमध्ये ग्लुकोज स्रावाची यंत्रणा अनेकदा बिघडते. काही अभ्यासांमध्ये, संशोधकांना असे आढळून आले की स्टीव्हिया जेवणानंतर ग्लुकोज आणि रक्तातील ग्लुकोजच्या प्रतिक्रियांमध्ये लक्षणीय घट करते.
- वजन कमी करणे आणि नियंत्रण - शारीरिक हालचालींचा अभाव, संतृप्त चरबी आणि साखरेचे प्रमाण जास्त असलेल्या पदार्थांचे जास्त कॅलरीज सेवन यासारख्या अनेक कारणांमुळे लठ्ठपणा येऊ शकतो. खरं तर, साखरेचा वाटा सरासरी व्यक्तीच्या आहारात जवळजवळ २० टक्के असतो आणि जास्त प्रमाणात घेतल्यास वजन वाढू शकते. स्टीव्हिया वनस्पती ही एक पौष्टिक नसलेली गोडवा आहे. हे स्पष्ट आहे की त्यात जवळजवळ शून्य कॅलरीज आहेत. म्हणून, वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कोणालाही याचा मोठा फायदा होऊ शकतो.
- स्वादुपिंडाचा कर्करोग - स्टीव्हियामध्ये अनेक अँटीऑक्सिडंट्स आणि स्टेरॉल असतात. या यादीत केम्पफेरॉलचा देखील समावेश आहे. केम्पफेरॉल हे एक अतिशय प्रमुख संयुग आहे कारण ते स्वादुपिंडाच्या कर्करोगाचा धोका जवळजवळ तेवीस टक्क्यांनी कमी करू शकते.
- रक्तदाब - स्टीव्हिया अर्कमधील काही ग्लायकोसाइड्स रक्तवाहिन्यांच्या विस्ताराचे कार्य दर्शवितात. अभ्यास आणि संशोधनासह, स्टीव्हिया रक्तदाब कमी करू शकते हे तथ्य उघड झाले. शिवाय, ते कार्डियोटोनिक क्रियाकलाप सादर करू शकते ज्यामध्ये ते हृदयाची लय हाताळते आणि रक्तदाब सामान्य करते. तथापि, पुरावे मर्यादित आहेत आणि पुढील अभ्यासांची आवश्यकता आहे.
- अॅलर्जी - स्टीव्हियामध्ये असलेले ग्लायकोसाइड्स अप्रतिक्रियाशील असतात आणि खाल्ल्यावर ते अॅलर्जीमध्ये प्रकट होत नाहीत. ते केवळ प्रतिक्रियाशील संयुगांमध्ये चयापचय करत नाहीत. म्हणून, ते मोठ्या प्रमाणात लोकांसाठी सेवन करणे तुलनेने सुरक्षित आहे. जरी स्टीव्हिया रॅगवीड, झेंडू, डेझी या कुटुंबाचा एक भाग आहे, परंतु सिद्धांततः, ज्यांना यापासून अॅलर्जी आहे त्यांना स्टीव्हियाची अॅलर्जी देखील असू शकते.
स्टीव्हियाचे उपयोग:
आपल्या आवडत्या पदार्थांमध्ये आणि पेयांमध्ये टेबल शुगरऐवजी आपल्या घरांमध्ये स्टीव्हियाचा वापर केला जाऊ शकतो. एक चमचा साखरेऐवजी फक्त एक चिमूटभर स्टीव्हिया पावडर वापरता येते. १९९० च्या दशकाच्या मध्यापासून अमेरिकेत स्टीव्हियाच्या पानांचे अर्क गोड आणि गोड नसलेले दोन्ही घटक असलेल्या आहारातील पूरक पदार्थांमध्ये उपलब्ध आहेत.
स्टीव्हियाचा चवदार पद्धतीने वापर:
- तुमची कॉफी, चहा किंवा कोणतेही पेय गोड करा.
- गरम किंवा थंड धान्यावर शिंपडा
- गोड न केलेले दही वर शिंपडा.
- त्यासोबत स्वयंपाक करणे देखील शक्य आहे, परंतु प्रत्येक पदार्थासाठी स्टीव्हिया आणि साखरेचे प्रमाण नेहमीच लक्षात ठेवले पाहिजे कारण प्रत्येक ब्रँडचे स्वतःचे असते आणि जास्त स्टीव्हिया वापरल्याने कोणालाही कडू चव आवडत नाही.
- आइस्क्रीम, ब्रेड, लोणचेयुक्त पदार्थ, सॉस, कँडी, तयार भाज्या, मिष्टान्न इत्यादींमधील घटक.
अन्न उत्पादनांमध्ये संपूर्ण किंवा कच्च्या स्टीव्हियाचा वापर करण्यास एफडीएने अद्याप मान्यता दिलेली नाही. कच्च्या स्टीव्हियामुळे आपल्या हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी प्रणाली, मूत्रपिंड आणि प्रजनन प्रणालीला हानी पोहोचू शकते अशी चिंता देखील आहे. वापरामुळे रक्तदाब खूप कमी होऊ शकतो. मधुमेह असलेल्या लोकांसाठी स्टीव्हिया सुरक्षित असला तरी, डेक्सट्रोज किंवा माल्टोडेक्सट्रिन असलेले ब्रँड सावधगिरीने घेतले पाहिजेत. २०१९ च्या एका अभ्यासात स्टीव्हिया आणि उपयुक्त आतड्यांसंबंधी वनस्पतींमध्ये व्यत्यय यांच्यातील संभाव्य संबंध सादर केला गेला. साखर अल्कोहोलसह सेवन केलेल्या स्टीव्हिया उत्पादनांमुळे पचन समस्या उद्भवू शकतात. रेब-ए वापरून बनवलेले स्टीव्हिया गर्भधारणेदरम्यान वापरण्यास सुरक्षित आहे.
काही अभ्यासांनी असा सिद्धांत मांडला की स्टीव्हिया कर्करोगजन्य असू शकते आणि चयापचयात व्यत्यय आणू शकते, परंतु यापैकी कोणताही सिद्धांत सिद्ध झालेला नाही. खरं तर, असे पुरावे आहेत की स्टीव्हिया काही प्रकारच्या कर्करोगाशी लढण्यास देखील मदत करू शकते.
