Skip to content
जर तुम्ही कधी साखरमुक्त होण्याचा विचार केला असेल, तर तुम्हाला स्टीव्हिया म्हणजे काय हे समजून घेतले पाहिजे; जर नसेल, तर हा ब्लॉग पहा.
थोडक्यात ओळख करून द्यायची झाली तर, स्टीव्हिया हे पॅराग्वेचे मूळ रहिवासी असलेले एक हर्बल झुडूप आहे. सध्या जगभरात शून्य-कॅलरी, नैसर्गिक, साखरेचा पर्याय म्हणून ते जास्त लोकप्रिय होत आहे. बाजारात उपलब्ध असलेल्या इतर साखर पर्यायांच्या विपरीत, ते वनस्पती-आधारित आहे आणि कृत्रिम गोड पदार्थांप्रमाणे कृत्रिमरित्या तयार करण्याची आवश्यकता नाही. आणि, शरीरात त्याच्या प्रक्रियेमुळे, ते शून्य कॅलरीजमध्ये योगदान देते.
मूळ अमेरिकन लोक १५०० वर्षांहून अधिक काळापासून अन्न आणि पेये गोड करण्यासाठी स्टीव्हियाचा वापर करत आहेत, तर जपानने १९७० पासून ही औषधी वनस्पती आणि त्याचे अर्क स्वीकारले आहेत. खरं तर, जपानच्या गोड बाजारपेठेतील ४०-४५% हिस्सा स्टीव्हियाकडे आहे. कालांतराने, भारत, दक्षिण कोरिया, फिलीपिन्स, न्यूझीलंड इत्यादी अनेक देशांनी या अद्भुत औषधी वनस्पतीचा स्वीकार केला आहे.
४ मिलीग्राम/किलोग्राम शरीराच्या वजनाच्या स्वीकारार्ह दैनिक सेवन (ADI) पातळीचे पालन करून, स्टीव्हियाला FDA, FSSAI, JECFA आणि EFSA सारख्या सुप्रसिद्ध अन्न नियामक संस्थांची मान्यता आहे. संशोधनाने या दाव्याला पाठिंबा दिल्याने, ते मुले, मधुमेही रुग्ण, गर्भवती महिला आणि सर्वांसाठी सुरक्षित आहे, यात शंका नाही.
स्टीव्हियाचे शास्त्र:
स्टीव्हियामधील गोडवा वनस्पतीच्या पानांपासून मिळतो, ज्यामध्ये स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइड्स असतात. हे गोड-चवदार संयुगे वनस्पतीच्या समृद्ध प्रोफाइलमध्ये योगदान देतात, ज्यामध्ये प्रथिने, फायबर, अँटीऑक्सिडंट्स आणि अमीनो आम्ल समाविष्ट आहेत. आजपर्यंत, 40 पेक्षा जास्त वेगवेगळे ग्लायकोसाइड ओळखले गेले आहेत आणि ते वैयक्तिकरित्या वेगळ्या चव प्रोफाइल आणि गोडपणाच्या तीव्रतेत योगदान देतात.
मानवी जिभेवर असलेल्या चव कळ्यांमध्ये असे रिसेप्टर्स असतात जे आपण खाल्लेल्या अन्नाची चव ओळखतात. सेवन केल्यावर, रिसेप्टर्स अन्नात असलेल्या रासायनिक संयुगांशी संवाद साधतात आणि मज्जातंतू मार्गाने मेंदूला एक संदेश पाठवला जातो, जो चव ओळखण्यास मदत करतो. गोड चव ओळखण्यासाठी फक्त एक रिसेप्टर उपस्थित असताना, २५ वेगवेगळे चव रिसेप्टर्स कडू चव ओळखतात, ज्यामुळे स्टीव्हियाच्या स्वाक्षरी कडू आफ्टरटेस्टमध्ये योगदान मिळते. तरीही, स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइडच्या प्रकारानुसार किंवा वेगवेगळ्या चव-मास्किंग पद्धती वापरून आफ्टरटेस्ट कमीत कमी किंवा काढून टाकता येते.
चयापचय:
स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइड्स सेवन केल्यानंतर पोटात किंवा लहान आतड्यात हायड्रोलायझ होत नाहीत. त्याऐवजी, पूर्णपणे अखंड ग्लायकोसाइड्स मोठ्या आतड्यात जातात, जिथे ते ग्लुकोज आणि स्टीव्हिओलमध्ये मोडतात. स्टीव्हिओल यकृतामध्ये स्टीव्हिओल ग्लुकुरोनाइड म्हणून उत्सर्जित करण्यासाठी बदलले जाते तर तयार झालेल्या ग्लुकोजची अल्प मात्रा कोणत्याही महत्त्वपूर्ण क्रियाकलापाशिवाय त्वरीत वापरली जाते.
शेती:
स्टीव्हिया 'सूर्यफूल कुटुंबातील' आहे आणि उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय परिस्थितीत चांगल्या प्रकारे पिकवला जातो. पॅराग्वे, केनिया, अमेरिका, चीन, व्हिएतनाम, भारत, ब्राझील आणि इतर देशांमध्ये लागवड केल्या जाणाऱ्या या वनस्पतीला भरपूर सूर्यप्रकाश, चांगला निचरा होणारी माती, कमीत कमी दंव आणि पुरेसा पाऊस असलेले उष्ण तापमान आवश्यक आहे. हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की रासायनिक खतांचा वापर पानांच्या चवीला बाधा आणू शकतो.
जेव्हा वाढीसाठी आदर्श परिस्थिती पूर्ण होते, तेव्हा एका वर्षात अनेक कापणी करता येतात. भारतात दिल्या जाणाऱ्या वाढत्या परिस्थितीत, स्टीव्हिया पीक वर्षातून तीन वेळा काढले जाते.
निष्कर्षण:
स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइड्स काढण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती या संयुगांना त्यांच्या नैसर्गिक स्थितीत, जसे ते पानांमध्ये आढळतात तसेच गोळा करतात, ज्यामुळे रासायनिक रचनेत कोणताही बदल होत नाही. वेगवेगळ्या संस्था इच्छित स्टीव्हिओल ग्लायकोसाइड्स मिळविण्यासाठी वेगवेगळ्या निष्कर्षण पद्धतींचा सराव करतात, जे चव प्रोफाइलमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे योगदान देतात.
वाळलेल्या पानांना पाण्यात भिजवून ते अधिक फिल्टर करून शुद्ध करून ग्लायकोसाइड्स वेगळे करणे ही एक मानक पद्धत आहे. आर्बोरियलमध्ये, आम्ही १००% सेंद्रिय-प्रमाणित निष्कर्षण प्रक्रिया वापरतो, ज्यामध्ये दोन FDA-मंजूर अभिकर्मकांचा वापर केला जातो आणि कोणतेही हानिकारक रसायने वापरली जात नाहीत.
बाजारात:
स्टीव्हियल ग्लायकोसाइड्स काढण्याच्या प्रक्रियेत गोळा केले जातात आणि ते शुद्ध अर्क म्हणून वापरले जातात किंवा साखर-मुक्त उत्पादने विकसित करण्यासाठी वापरले जातात. स्टीव्हिया उद्योगात वापरल्या जाणाऱ्या प्राथमिक अर्क प्रकारांमध्ये पावडर, द्रव आणि पानांचा समावेश आहे. स्टीव्हियाच्या मदतीने तयार केलेले स्वीटनर्स हे शुद्ध स्टीव्हिया अर्क आणि वापरण्यास सोयीसाठी इतर परवानगी असलेल्या घटकांचे मिश्रण आहे. टेबलटॉप स्वीटनर्स, पेये, अन्न उत्पादने, औषधनिर्माण या उद्योगातील महत्त्वपूर्ण अंतिम वापर क्षेत्रे आहेत.
सध्या, ग्राहक जागरूकता, वाढत्या आरोग्यविषयक चिंता आणि कमी साखरेचे प्रमाण वापरून त्यांच्या उत्पादनांमध्ये सुधारणा करू इच्छिणाऱ्या संस्थांच्या संख्येत वाढ यामुळे स्टीव्हिया बाजार झपाट्याने वाढत आहे. EMR च्या अहवालानुसार, २०२० मध्ये जागतिक स्टीव्हिया बाजार मूल्य USD ५२०.३२ पर्यंत पोहोचले आणि २०२१-२०२६ या कालावधीत एक मजबूत वाढीचा दर अपेक्षित आहे, ज्यामुळे बाजार सुमारे USD ८४४.२० पर्यंत वाढेल.
